Czym właściwie jest mikrobiom
Termin „mikrobiom” oznacza całość mikroorganizmów występujących w danym środowisku – zwłaszcza w jelitach – wraz z ich genami, procesami metabolicznymi oraz wytwarzanymi przez nie produktami. Nie chodzi więc tylko o to, kto tam żyje, ale także o to, co się tam dzieje.
Można to sobie wyobrazić jako tętniącą życiem przestrzeń wewnętrzną: o charakterze tego miejsca decyduje nie sama obecność poszczególnych mieszkańców, lecz ich wzajemne oddziaływanie, gęstość zaludnienia, pełnione przez nich role, warunki, w jakich żyją, oraz ich wzajemne relacje.
Różnorodność jako cecha – a nie cel
W badaniach nad mikrobiomem różnorodność odgrywa istotną rolę. Chodzi tu o to, na ile zróżnicowany i zrównoważony jest ekosystem mikrobiologiczny. System zróżnicowany często uznaje się za bardziej przystosowalny niż środowisko o jednostronnym charakterze.
Nie oznacza to, że różnorodność jest automatycznie zawsze korzystna ani że można z niej wywnioskować proste zasady. Pokazuje to jednak, dlaczego nie można sprowadzać tej kwestii wyłącznie do poszczególnych „dobrych” lub „złych” mikroorganizmów. Często decydujące znaczenie ma struktura całego systemu.
Rola mikroorganizmów: produkty przemiany materii
Szczególnie interesujące jest to, że mikroorganizmy nie tylko występują w jelitach, ale także aktywnie uczestniczą w procesach metabolicznych. Przetwarzają one składniki pokarmowe – zwłaszcza te, których organizm ludzki nie jest w stanie samodzielnie w pełni strawić. W wyniku tych procesów powstają produkty przemiany materii, które z kolei mają wpływ na błonę śluzową jelita, lokalne środowisko oraz nadrzędne procesy regulacyjne.
Żywność nie jest zatem jedynie pożywieniem dla samego człowieka. Stanowi ona również podłoże dla procesów mikrobiologicznych. Mikrobiom nie reaguje wyłącznie na organizm – reaguje również na to, co mu dostarczamy. Zależy więc w znacznym stopniu od naszej diety. Zmieniając naszą dietę, zmieniamy również nasz mikrobiom.
Co pokazują badania
Współczesne badania naukowe analizują mikrobiom z kilku perspektyw: składu społeczności mikroorganizmów, powstawania produktów metabolizmu bakteryjnego, wpływu diety i substancji roślinnych, a także kwestii stabilności lub zmienności środowisk mikrobiologicznych.
W tym kontekście wyłania się ważna prawidłowość: na pierwszym planie nie stoją same pojedyncze mikroorganizmy, lecz ich funkcje i wzajemne relacje. Jednocześnie badania naukowe pozostają wymagające. Mikrobiomy różnią się między poszczególnymi osobami, niekiedy w znacznym stopniu. Rzadko można sformułować proste, ogólne wnioski.
Perspektywa medycyny tradycyjnej chińskiej i medycyny empirycznej
Tradycyjna medycyna chińska nie mówi o mikrobiomie – od dawna opisuje natomiast obszary funkcjonalne, w których istotną rolę odgrywają przemiany, środowisko, wilgotność oraz jakość centrum. Idea wewnętrznej równowagi ekologicznej nie jest w niej nową koncepcją.
Również medycyna oparta na doświadczeniu już dawno uznała układ pokarmowy za przestrzeń środowiskową – a nie tylko za mechaniczny kanał. Odżywianie, rytm, substancje gorzkie oraz aspekty związane z fermentacją były tam postrzegane w kontekście wewnętrznej równowagi.
Kluczowe pytanie
Nie: „Która bakteria jest dobra, a która zła?”, ale: „Jakie warunki wewnętrzne są sprzyjające?”. To sformułowanie jest mniej efektowne, ale z biologicznego punktu widzenia zazwyczaj bliższe rzeczywistości.
W tym kontekście badania koncentrują się na odżywianiu, błonniku, polifenolach, tłuszczach, substancjach gorzkich i niektórych substancjach grzybowych – nie jako na pojedynczych rozwiązaniach, ale jako na elementach środowiska mikrobiologicznego.
W następnym wpisie zajmiemy się wątrobą – cichym centrum metabolizmu.